Dalahästen: kultowy szwedzki konik z Dalarna i symbol sztuki ludowej

Jeśli odwiedzisz szwedzki sklep z pamiątkami, lotnisko, a nawet typowy szwedzki dom, prawie na pewno zauważysz jaskrawo pomalowanego drewnianego konika. Ta mała figurka to en dalahäst (konik z Dalarna) i jest prawdopodobnie najbardziej znanym symbolem szwedzkiej sztuki ludowej. Jednak za intensywnie pomarańczowoczerwoną maścią i zawijasami motywów roślinnych kryje się historia skromnego rzemiosła, zimowych wieczorów przy palenisku i niespodziewanej drogi do statusu ikony światowego designu.

Narodziny w głębokich lasach Dalarna

Historia dalahästen zaczyna się w prowincji Dalarna w środkowej Szwecji. W XVII i XVIII wieku mężczyźni spędzali długie zimowe miesiące pracując głęboko w sosnowych lasach przy wyrębie drzew. Wieczorami, zebrani wokół ognia w prostych chatach z bali, strugali nożykami ścinki drewna, robiąc zabawki dla swoich dzieci czekających w domu.

Koń był naturalnym wyborem. Na szwedzkiej wsi silny koń roboczy stanowił najcenniejszego towarzysza rodziny. Ciągnął ciężkie pnie przez śnieżne zaspy, orał kamieniste pola i przewoził towary przez zamarznięte jeziora. Struganie konika było wyrazem szacunku i wdzięczności.

Na początku XIX wieku wędrowni handlarze z wiosek wokół jeziora Siljan zaczęli sprzedawać te małe, rzeźbione koniki na wiejskich jarmarkach. Kobiety i miejscowi malarze dodawali jaskrawe zdobienia kwiatowe znane jako kurbits – tradycyjny styl malarstwa dekoracyjnego z wijącymi się liśćmi i przerysowanymi, fantastycznymi kwiatami. Wkrótce całe rodziny rolnicze spędzały ciemne zimowe noce na struganiu i malowaniu koników, by nieco dorobić.

Od leśnej zabawki do światowej ikony designu

Przez długi czas konik z Dalarna był po prostu lubianą lokalną zabawką. Wszystko zmieniło się w 1939 roku podczas Wystawy Światowej w Nowym Jorku.

Architekci projektujący szwedzki pawilon szukali wyrazistego, pogodnego symbolu, który witałby odwiedzających. Zamówili gigantycznego, trzymetrowego czerwonego konika z Dalarna, który stanął przed halą wystawową. Amerykańskie gazety natychmiast się w nim zakochały, zdjęcia obiegły świat, a nagły międzynarodowy popyt przekształcił tę prostą drewnianą rzeźbę w narodowy symbol Szwecji.

Dziś oryginalne koniki z Dalarna wciąż wytwarza się ręcznie w wiosce Nusnäs, niedaleko miasta Mora. Wprawni rzemieślnicy wycinają wstępne kształty z bloków lokalnej sosny za pomocą pił taśmowych, nadają każdemu konikowi formę ostrym nożem, zanurzają go w farbie, a następnie malują wzory kurbits od ręki pędzlem o podwójnej końcówce. Ponieważ każdy egzemplarz jest malowany ręcznie, nie ma dwóch identycznych koników. Dziś te kolorowe figurki zdobią półki w wielu szwedzkich domach – Szwedzi uwielbiają eksponować klasyki designu hemma.

Sama nazwa to również świetny przykład tego, jak w języku szwedzkim łączy się słowa – temat ten możesz zgłębić w naszym przewodniku po szwedzkich wyrazach złożonych. Tutaj Dalarna (prowincja) łączy się ze słowem en häst (koń), tworząc en dalahäst.

Kącik językowy: Jak rozmawiać o sztuce i rzemiośle

Podczas wizyty w Szwecji lub rozmowy ze szwedzkimi znajomymi często poruszysz temat designu, pamiątek i rękodzieła. Oto pięć naturalnych zwrotów, których możesz użyć od zaraz:

Den är gjord av trä. (To jest zrobione z drewna.)
Hästen är målad för hand. (Koń jest pomalowany ręcznie.)
Vilken fin färg! (Cóż za piękny kolor!)
Det är en gammal tradition. (To stara tradycja.)
Jag vill köpa en souvenir. (Chcę kupić pamiątkę.)

Oto lista podstawowych szwedzkich słówek związanych ze sztuką ludową i designem:

Szwedzki	Polski	Przykład
ett trä	drewno	Bordet är gjort av trä. (Stół jest zrobiony z drewna.)
en häst	koń	Han har en röd häst. (On ma czerwonego konia.)
att tälja	strugać, rzeźbić w drewnie	Morfar tycker om att tälja. (Dziadek lubi strugać w drewnie.)
att måla	malować	Hon målar en vacker blomma. (Ona maluje piękny kwiat.)
en färg	kolor, farba	Röd är en klassisk färg. (Czerwony to klasyczny kolor.)
slöjd	prace ręczne, zajęcia praktyczno-techniczne	Vi har slöjd i skolan. (Mamy w szkole zajęcia z prac ręcznych.)
ett mönster	wzór	Jag gillar hästens mönster. (Podoba mi się wzór na koniku.)

Czy wiesz, że...?

Choć klasycznym kolorem konika z Dalarna jest czerwień, tradycyjne figurki można spotkać także w kolorze niebieskim, czarnym, białym, a nawet z surowego, naturalnego drewna. W ostatnich latach rzemieślnicy wprowadzili nowoczesne pastele, a nawet tęczowe wzory, jednak to jaskrawoczerwona wersja – pierwotnie barwiona pigmentami z kopalni miedzi w Falun – pozostaje bezdyskusyjnym faworytem.

Ćwicz to z Kielo

Spróbuj użyć tych słówek związanych z rękodziełem i wzornictwem, gdy następnym razem będziesz rozmawiać po szwedzku. Możesz poćwiczyć opisywanie kolorów i przedmiotów podczas konwersacji w Kielo oraz dodać te przydatne rzeczowniki do swojego codziennego planu powtórek. Hästen är målad för hand.