Lördagsgodis: İsveç'in Tatlı Cumartesi Geleneği

Bir cumartesi öğleden sonra bir İsveç süpermarketine adım atarsanız, rengârenk şekerlemelerle kaplı koca bir duvarın önünde toplanmış büyük bir kalabalık hemen dikkatinizi çekecektir. Ellerinde kâğıt torbalar tutan çocuklar, plastik kürekleriyle şeffaf kutuları dikkatle inceleyen yetişkinlerin yanında dikilir. Bu gelenek, İsveç'in en sevilen haftalık ritüellerinden biri olan lördagsgodis (cumartesi şekerlemesi) geleneğidir.

Mantık oldukça basit: Çocuklar da yetişkinler de tatlı haklarını haftanın belirli bir gününe, yani cumartesiye saklar. İsveç'te yaşayan yabancılar için kendi seçtiğiniz şekerleri doldurma ritüelini, yani lösgodis (açık şekerleme / seç-al şeker) deneyimini yaşamak vazgeçilmez bir kültürel dönüm noktasıdır.

Seç-al şekerleme duvarı

İsveç mağazalarında şekerlemeler genelde sadece küçük paketli çikolatalar veya barlar halinde satılmaz. Bunun yerine süpermarketler, smågodis (küçük şekerleme) olarak da bilinen lösgodis (açık şekerleme) çeşitlerine koca koca reyonlar ayırır. En godispåse (şeker torbası) adı verilen kâğıt bir kese kâğıdı alır, plastik veya metal bir küreğe (en godisskopa) uzanır ve onlarca farklı çeşidin dizildiği raflar arasında turlamaya başlarsınız.

Burada yumuşacık köpük şekerler, çikolata parçaları, araba veya muz şeklinde jelibonlar ve İsveç'in efsanevi tutkusu olan saltlakrits (genellikle salmiak ile tatlandırılmış tuzlu meyan kökü) bulabilirsiniz. İsveçliler zıt ve yoğun tatları aynı torbada karıştırmayı çok sever. Tatlı bir çilek jölesi, genellikle simsiyah bir amonyum klorürlü baklava dilimi şekerle yan yana durabilir.

Torbanız dolduğunda, kasadaki tartının üzerine koyarsınız. İsveç'te şekerlemenin fiyatı genellikle ağırlığına göre hesaplanır ve ett hekto (bir hektogram, yani 100 gram) birimiyle ölçülür.

Bu gelenek nereden çıktı?

Kulağa tamamen keyif verici bir kaçamak gibi gelse de, lördagsgodis geleneğinin kökeni aslında 1950'lerdeki diş sağlığı tavsiyelerine dayanır; o dönemde diş çürükleri İsveç'te ciddi bir halk sağlığı sorunuydu. Lund yakınlarındaki bir hastanede 1945'ten itibaren yürütülen ve 1953'te yayımlanan Vipeholm deneyleri, öğün aralarında yenen şekerlemelerin diş çürüklerini çok ciddi oranda artırdığını ortaya koydu. Bu çalışmanın pratik sonuçlarından biri de çocukların diş sağlığı açısından şekerlemeleri hafta geneline yayarak azar azar yemektense haftada tek bir gün yemenin daha iyi olacağı tavsiyesiydi. Söz konusu araştırma, deneklerin bir bakım kurumunda kalan bireyler olması sebebiyle günümüzde etik açıdan yoğun bir şekilde eleştirilmektedir.

İsveç sağlık otoriteleri daha sonra ailelere tatlı tüketimini haftada bir günle sınırlamalarını önerdi ve bu alışkanlık hızla tüm ülkeye yayıldı.

Zamanında katı bir diş sağlığı tavsiyesi olarak başlayan bu uygulama, yıllar içinde neşeli ve sıcacık bir hafta sonu ritüeline dönüştü. Günümüzde bu ritüel, hafta sonunun başlangıcını müjdeliyor. Birçok çocuk için kendi şekerlemelerini seçmek üzere aldıkları küçük bir harçlık, hem bütçe yapmayı hem de ölçülü olmayı öğrenme dersidir. Üstelik pek çok yetişkin de bundan en az çocuklar kadar keyif alır ve cumartesi akşamları kendilerine bir kese kâğıdı şeker doldurma alışkanlığını sürdürür.

Dil köşesi

İsveççe tatlılar, aromalar ve hafta sonu alışverişi hakkında konuşmak istediğinizde, bu günlük ifadeler başlangıç yapmanıza yardımcı olacaktır:

Ska vi köpa lördagsgodis? (Cumartesi şekeri alalım mı?)
Hur mycket kostar det per hekto? (100 gramı ne kadar?)
Jag tycker mest om choklad. (En çok çikolatayı severim.)
Tycker du om saltlakrits? (Tuzlu meyan kökünü sever misin?)
Vi delar på en påse. (Bir torbayı paylaşırız / ortak alırız.)

Bir sonraki şekerci ziyaretinizden önce bilmeniz gereken temel kelimeler şunlardır:

İsveççe	Türkçe	Örnek
godis	şekerleme, şeker (sayılamayan isim; tek bir tanesi en godisbittir)	Barnen äter godis idag. (Çocuklar bugün şeker yiyor.)
lösgodis	açık şekerleme, seç-al şeker	Affären har mycket lösgodis. (Dükkânda çok fazla açık şekerleme var.)
en påse	bir poşet, kese kâğıdı/torba	Jag fyller en påse. (Bir torba dolduruyorum.)
choklad	çikolata	Mörk choklad är god. (Bitter çikolata lezzetlidir.)
söt	tatlı	Den här karamellen är söt. (Bu sert şeker tatlıdır.)
sur	ekşi	Jag köper ofta surt godis. (Sık sık ekşi şeker alırım.)
salt	tuzlu	Lakritsen smakar salt. (Meyan kökünün tadı tuzlu.)
ett hekto	bir hektogram (100 gram)	Godiset kostar nio kronor per hekto. (Şekerin 100 gramı dokuz kron.)

Biliyor muydunuz?

İsveç, genellikle dünyanın en çok şeker tüketen ülkeleri arasında gösterilir. 1980'lerde sağlık otoriteleri tarafından onaylanan açık reyonlardan seçip karıştırma (pick-and-mix) sistemi, lösgodis kültürünün bir alışkanlığa dönüşmesinde büyük rol oynadı.

Bunu Kielo ile pratik yapın

Farklı tatları sorma ve hafta sonu alışkanlıklarınız hakkında konuşma pratiğini hemen bir Kielo sohbetinde yapabilirsiniz. Bir mağazayı bir sonraki ziyaretinizde kolayca hatırlayabilmek için günlük çalışma planınızda bu yiyecek ve alışveriş kelimelerini tekrar edin. Ska vi köpa lördagsgodis?